غير قابل تحمل رسيده بود . اين امر از يك سو سبب افزايش ميزان اراضى باير و ازدياد بيدادگريها ، فقر ، دزدى ، رشوه‌خوارى ، فريب افراد ، ورشكستگى ماليات‌دهندگان ، كاهش اراضى زير كشت ، غصب قطعات زمين و فرار دهقانان ، و از سوى ديگر هيجانات مردم و حمله بر امرا ، صاحب‌منصبان ، كارمندان ، عمال محاكم ، از جمله قاضى القضات ، معاونين وى و قضات ديگر و نيز افراد مرفه و ثروتمند و غيره ميگرديد . به اين ترتيب مثالهاى بيشمارى كه محمّد نخجوانى باشكال مختلف در كتاب خود درج كرده تصوّرى بارز از وضع كشاورزى ، مالياتها ، از جمله طرز وصول آنها ، از درجه استثمار ماليات‌دهندگان ، بيدادگريهاى متداول ، ورشكستگى و فرار اهالى زحمتكش شهرها و دهات و غيره بدست ميدهد . « 1 » محمّد نخجوانى به اين مسائل فصول ويژه‌اى تحت عناوين گوناگون اختصاص داده است . محمّد نخجوانى ضمن شرح مفصل اين و يا آن پديده ، عقيده شخصى خود را نيز بيان ميدارد ، كه اساسا شامل پشتيبانى از طبقه توليدكننده ،

--> ( 1 ) - محمّد نخجوانى ، كتاب ياد شده ، جلد 1 ، قسمت 1 ، ص 257 : . . . و كسانى كه تا اين غايت سوخته منصب و مال و ساختهء عوام و جهال و بنده جاه و مكنت و خادم خدمتى و رشوت باشند هرچه در بندگى حضرت از خيرخواهى و صلاح‌انديشى بعرض رسانند ملوث باغراض و مشوب باطماع باشد و تا صد فايده در آن جهت خود تصور نكرده باشند يك مصلحت جهت مملكت و سلطنت نينديشند . . . .